Mustafa Kemal Atatürk’ün 28 Ekim 1923’te Çankaya Köşkü’nde söylediği tarihi sözlerin üzerinden tam bir asır geçti. Bu sözler, Türkiye’nin bağımsızlık mücadelesi sonrasında cumhuriyet yönetimine geçişinin hemen öncesindeydi. Lozan Antlaşması’nın imzalandığı 24 Temmuz 1923’te Türkiye, bağımsız bir devlet olarak tanındı, fakat henüz bir yönetim şekli ve cumhurbaşkanı belirlenmemişti.
Mustafa Kemal, bu boşluğu dolduracak olan tarihi adımı atmak üzereydi. 28 Ekim’de, en yakın arkadaşları ve kurmaylarıyla birlikte Çankaya’da düzenlediği yemekte, bu önemli kararı paylaştı. “Efendiler, yarın cumhuriyeti ilan edeceğiz” dedi.
Efendiler, yarın cumhuriyeti ilan edeceğiz, işte bu sözler, Türkiye Cumhuriyeti’nin kuruluşunun resmi duyurusu niteliğindeydi.
Atatürk’ün anılarına ve tarihi nutka yansıyan bu olay, tarihi bir dönüm noktasıydı. Nutuk’ta anlatıldığına göre o akşam, Kemâlettin Sami ve Hâlit Paşaların da aralarında bulunduğu birçok değerli devlet adamı, Atatürk’ün bu tarihi duyurusuna şahit oldu.
Mustafa Kemal, “Yarın Cumhuriyet ilân edeceğiz” sözleriyle Türkiye’nin kaderini değiştirdi. Bu, Türkiye’nin bir monarşiden cumhuriyete geçişinin ilanıydı ve bir sonraki gün, 29 Ekim 1923’te Türkiye Cumhuriyeti resmi olarak kuruldu.
Cumhuriyetin İlanı: Tarihi Bir Karar ve Gecenin Tanıklığı
28 Ekim 1923’te, Mustafa Kemal Atatürk’ün Çankaya Köşkü’nde verdiği yemekte Türkiye’nin yönetim şeklinin ne olacağına dair tarihi bir karar alındı. Atatürk, “Efendiler, yarın cumhuriyeti ilan edeceğiz” dediğinde, bu sadece bir duyuru değil, aynı zamanda yeni Türkiye’nin yönünü belirleyen bir karardı.
Bu kararın alınmasında derin bir bilinç vardı. Atatürk, cumhuriyetin ilanına karar verirken Ankara’da bulunan bütün arkadaşlarıyla toplanma ihtiyacı hissetmedi. Zira onlarla aynı düşüncede olduğuna inanıyordu. Ancak, bu kararın alınış şekli, bazılarının hoşuna gitmedi. Ankara’da bulunmayan ve bilgilendirilmediğini düşünen bazı kişiler bu durumu gücenme sebebi olarak gördüler. Ancak Atatürk’ün bu hızlı kararının arkasında yatan asıl neden, ülkenin ihtiyaç duyduğu hızlı ve etkili yönetim şekline geçmekti.
Atatürk’ün sofrasında bulunan Ruşen Eşref’in tanıklığı da bu tarihi anın önemini vurgulamaktadır. Ruşen Eşref, o gece yaşananları ve cumhuriyetin ilanının gerekliliğini “İcra Vekilleri Heyeti buhranı” bağlamında anlatıyor. O dönemde, yeni kurulan Türkiye’nin karşısında birçok engel bulunmaktaydı ve bu engellerin aşılmasının yolu, hızlı ve etkili bir yönetimden geçiyordu. Ruşen Eşref, Atatürk’ün o geceki sözlerini “Yarın, cumhuriyet ilan edeceğiz” şeklinde aktararak, cumhuriyetin, Türkiye’nin karşısındaki bu engelleri aşmanın tek çözümü olduğunu vurgulamaktadır.
İlk Cumhurbaşkanı
28 Ekim 1923 gecesi, Türkiye’nin kaderini değiştiren tarihi bir olayın eşiğindeydi. Mustafa Kemal Atatürk, yakın arkadaşı İsmet İnönü ile birlikte, Türkiye’nin yönetim biçiminin nasıl olacağını belirleyen 1921 Anayasası’nın değiştirilmesi gereken maddelerini masaya yatırdı. İnönü, bu tarihi geceyi, Atatürk’le birlikte taslağını yazdıkları anayasa değişikliği ile anlatıyor.
Ertesi gün, TBMM’de yapılan oturumda “Türkiye devletinin hükümet şekli cumhuriyettir.” hükmünü içeren anayasa değişikliği teklifi görüşüldü. Bu oylama saat 20.30’da gerçekleşti ve mecliste bulunan 158 üye, oy birliği ile Türkiye’nin bir cumhuriyet olmasını kabul etti. Bu karar, meclis içerisinde “Yaşasın Cumhuriyet” nidalarıyla kutlandı.
Cumhuriyet’in ilanının ardından, ülkenin başkanını seçmek için hemen bir seçim gerçekleştirildi. 158 milletvekilinin tamamının oylarıyla Mustafa Kemal Atatürk, Türkiye Cumhuriyeti’nin ilk cumhurbaşkanı olarak seçildi. Tarihi bir anın tanığı olan mecliste, Atatürk’ün bu onuru kabul ederken söylediği “Türkiye Cumhuriyeti mesut, muvaffak ve muzaffer olacaktır.” sözleri, yeni hedeflerini yansıtmaktadır.
